Laagdrempelige steunpunten: zelfregie in de praktijk

Een laagdrempelig steunpunt is dus niet hetzelfde als een inloop of dagbesteding. Een steunpunt gaat een stap verder: naast ontmoeting is er een gericht aanbod van zelfregie, herstel en ontwikkeling, met een doorlopende lijn waarin iemand kan doorgroeien van bezoeker naar vrijwilliger (lees meer over het verschil tussen een inloop en een steunpunt).

Op een laagdrempelig steunpunt werken ervaringsdeskundigen samen met vrijwilligers en bezoekers. Elk steunpunt geeft vorm aan tien landelijk vastgestelde kenmerken van de Nederlandse Vereniging voor Zelfregie en Herstel. Mensen worden er gezien als mens, niet als cliënt, patiënt, mantelzorger of hulpverlener. Er wordt gewerkt vanuit wat bij iemand past, op eigen tempo, zonder vaste stappenplannen.

Bij Door & Voor en Markieza noemen we een laagdrempelig steunpunt een zelfregiecentrum. En onze vrijwilligers zijn ervaringskrachten, zij zetten hun ervaring met ontwrichting in om een ander te ondersteunen. Deze termen leggen meer de nadruk op wat het oplevert (eigen regie, herstel en het delen van ervaringen), niet op de voorziening zelf. In dit artikel gebruiken we beide termen, ze betekenen hetzelfde.

Op basis van onze eigen ervaring met het opzetten van laagdrempelige steunpunten weten we: een steunpunt kan pas succesvol worden als het wordt gedragen door de mensen die het gebruiken. Met ervaringskrachten en ervaringsdeskundigen als drijvende kracht.

Een steunpunt staat niet op zichzelf. Voortbouwen op wat er in de gemeente al is en vroeg aansluiten bij bestaande samenwerkingsverbanden en netwerken zorgt voor breed draagvlak in de regio. Vanuit het sociaal domein sluiten we aan bij Mentale Gezondheidsnetwerken, waar professionals van binnen en buiten de ggz samenwerken.

Een steunpunt staat of valt met gemotiveerde inwoners, die begeleid worden op basis van gelijkwaardigheid en wederkerigheid. Waarbij er oog is voor wat mensen (nog) wel kunnen in plaats van wat niet (meer). Herstelgericht werken vraagt om een passend en flexibel trainingsaanbod, waarin ervaringsdeskundigheid en positieve gezondheid een vanzelfsprekend onderdeel zijn.

De spil op de werkvloer. Iemand die zelf ervaring heeft met ontwrichting en die dagelijks aanwezig is en zorgt voor een vertrouwde sfeer. Aanspreekpunt voor vrijwilligers, bezoekers en deelnemers, en samen met de zelfregiecoach voor lokale samenwerkings- en netwerkpartners. Draagt samen met het team vrijwilligers zorg voor de planning, de bezetting, de administratie en de zichtbaarheid van het steunpunt.

Een senior-ervaringsdeskundige die de locatie-coördinator en vrijwilligers ondersteunt in het werken vanuit ervaringsdeskundige waarden zoals gelijkwaardigheid, wederkerigheid en zelfregie. Geeft intervisie en fungeert als toetssteen: passen de activiteiten en interacties bij de tien kenmerken van een zelfregiecentrum? Draagt samen met de locatie-coördinator de missie en visie uit.

Voert de regie op de opdracht, in relatie tot de opgave en de samenwerking in de regio. Gesprekspartner voor regionale netwerk- en samenwerkingspartners en voor de gemeente, met kennis van ervaringsdeskundigheid en gevoel voor wat er in de steunpunten speelt. Vormt de verbinding tussen de opdrachtgever en de uitvoering, en is verantwoordelijk voor de monitoring en de terugkoppeling aan opdrachtgevers.

De basis leggen: wat is er al, en wat is er nodig?

• Inventariseren en behoeften peilen, en aansluiten bij bestaande initiatieven.
• Samenwerkingspartners zoeken en uitleggen wat een zelfregiecentrum is.
• Een vrijwilligersgroep van zes tot tien mensen vormen, vaak vanuit deelnemers aan het herstelaanbod.
• Afstemmen met de gemeente, een startlocatie vinden en een begroting opstellen.

Het steunpunt gaat open.

• De locatiecoördinator begint en wordt geïntroduceerd in de netwerken.
• Bekendheid genereren en verbinding leggen met samenwerkingspartners.
• Starten met de laagdrempelige inloop en de eerste trainingen.
• Vrijwilligers begeleiden vanuit ervaringsdeskundige waarden, met basistraining en aandacht voor monitoring en intervisie.

Het aanbod breidt uit en komt steeds meer van de vrijwilligers zelf.

• Lokale en regionale bekendheid opbouwen en aanknopen bij netwerken.
• Scholingsmogelijkheden bieden aan coördinator en vrijwilligers.
• Ondersteuning bij begroting en verantwoording.
• Samen met de gemeente kiezen welke functies het steunpunt vervult.
• Op aanvraag aanbod organiseren op andere locaties (satellieten).

Zorgen dat het blijft.

• Randvoorwaarden voor continuïteit in kaart brengen.
• Effect zichtbaar maken via monitoring.
• Het herstelgerichte trainingsaanbod doorontwikkelen.
• Vrijwilligers begeleiden via meester-gezel-coaching.
• Samenwerken met en leren van andere herstelinitiatieven.

Zo ontstaat stap voor stap een duurzaam en gedragen laagdrempelig steunpunt.

Actief samenwerken met welzijn, huisartsen, zorgaanbieders en de gemeente, zodat mensen snel bij de juiste plek terechtkomen. Dat vraagt capaciteit en structurele aanwezigheid in netwerken die een klein steunpunt niet heeft (sowieso is voldoende capaciteit voor aanwezigheid in netwerken een aandachtspunt, zie ‘Monitor Laagdrempelige Steunpunten’).

Steunpunten worden ook wel gezien als groeivijvers, plekken waar inwoners kunnen doorgroeien van deelnemer of bezoeker naar vrijwilliger. En via scholing en ontwikkelplekken richting werk (als mensen dat willen). Dat vraagt een schaal en een aanbod dat bij een of twee dagdelen per week lastig op te bouwen is.